Hartavi Aşireti: Adı, Kökeni ve Tarihi Üzerine Bilinenler
Hartavi adının anlamı, Naîmâ Tarihi'ndeki Hartavî adlı ağa, aşiretin Fırat boyuna yerleşmesi, Osmanlı kayıtlarındaki izleri ve Urfa'daki Şıhzâdeler kolu; belgelere dayanan bilgilerle rivayetleri ayırarak.
Hartavi Aşireti'nin geçmişine dair elimizde iki tür bilgi var. Bir kısmı Osmanlı arşivlerine, şer'iyye sicillerine, salnamelere ve kitabelere dayanıyor; bir kısmı ise kuşaktan kuşağa aktarılan aile rivayetleri. Bu yazı ikisini birbirinden ayırarak, bugün bilinenleri bir arada sunmayı amaçlıyor.
"Hartavî" adı ne anlama geliyor?
Kelimenin bilinen en eski yazılı örneği, 17. yüzyıl Osmanlı tarihçisi Naîmâ'nın (1655–1716) eserindedir. Naîmâ, vezirlerin ve saray erkânının başlarına sardığı bir sarık türünü "hartâvî destar" diye anar.
Osmanlıca sözlükler de kelimeyi aynı yönde açıklar. Şemseddin Sâmi'nin Kâmûs-ı Türkî'si ve Mehmet Zeki Pakalın'ın Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü'ne göre hartâvî, sipahilerin giydiği yuvarlak keçe külahtır. Osmanlı başlıkları üzerine yapılan çalışmalar, 17. yüzyıldan sonra Kapıkulu sipahilerinin kullandığı bu başlığın pamuklu bir takkenin etrafına kafesî biçimde sarılan bir sarıktan oluştuğunu belirtir.
1927 tarihli Urfa Hakkında Salname ise kelimeye bir unvan anlamı yükler: Hartavîlik, Türk cengâverleri arasında yararlılık gösterenlere serdarlarınca giydirilen bir kavuğa izafeten verilen bir unvandır.
Ad ile başlık arasındaki ilişki iki yönlü anlatılır. Salnameye göre unvan kavuktan gelir. Dr. Burhan Vural'ın çalışmasında ise tersine, başlığın aşiretin adıyla anıldığı söylenir (aşağıda). Hangisinin doğru olduğunu gösteren bir belge henüz yoktur.
Naîmâ Tarihi'nde Hartavî adlı bir ağa
Naîmâ'da kelime yalnızca bir başlık adı olarak geçmez; bir kişinin adı olarak da karşımıza çıkar. Naîmâ, 1607'de Kuyucu Murad Paşa'nın bastırdığı Canbolatoğlu Ali Paşa isyanını anlatırken paşanın Halep'teki askerini tarif eder. Yaya segbanların ağası Cuma adlı biridir. Sipahi ocağı düzeninde altı bölük hâlinde örgütlenmiş atlı kuvvetin ağası ise Hartâvî'dir. Canbolatoğlu yenilip Halep'e çekildiğinde "Cuma ve Hartâvî nam bölükbaşılarını" iç kaleye bırakmış, kendisi şehirden ayrılmıştır.
Naîmâ bu kişiyi yalnızca "Hartâvî" diye anar; "bey" gibi bir unvan, nereli olduğu ya da hangi topluluktan geldiği yazılmaz. Olayların Halep'te, Birecik'teki Acarlu köylerine yakın bir bölgede geçmesi ve bu kişinin bir sipahi birliğinin başında bulunması dikkat çekicidir. Yine de Hartavî Aşireti ile bağı bir belgeyle kurulmuş değildir; bu ad benzerliği ileride yapılacak araştırmalar için bir ipucu olarak not edilmelidir.
Bölgeye nasıl ve ne zaman geldiler?
Bu konuda kesin bir bilgi yoktur; iki rivayet öne çıkar.
Salnamedeki rivayet. 1927 Urfa Salnamesi'ne göre Açarlı kabilesi, Yavuz Sultan Selim'in Çaldıran seferinde Hartavîlerin reisliğinde Bursa'dan gelmiş, dönüşte bir kısmı Urfa'nın kuzeybatısına yerleşmiştir. Urfa tarihi araştırmacısı Av. Müslüm C. Akalın, Çaldıran'dan dönüş güzergâhı bilindiği için bu rivayetin teyide muhtaç olduğunu hatırlatır.
Dr. Burhan Vural'ın anlatısı. Şeyh Hâfız Muhammed Selim Efendi'nin torunlarından Dr. Burhan Vural, bu konuda uzun süredir belge ve bilgi toplamaktadır. Akalın'ın ŞURKAV'daki makalesinde aktarılan çalışmasına göre Oğuz boylarından Acarlı kabilesi, Orta Asya'dan göçler sırasında Semerkant ile Buhara arasındaki ana yolun yaklaşık on kilometre kuzeyine yerleşmiş. Sonraları "Hatırçı" adı verilen bu yerde çoğalmış ve "Hartevliler" adıyla anılmıştır. Timur akınları sırasında bir kolu Hemevand bölgesine, bir kolu da Anadolu'ya, Bursa'ya göçmüştür. Bursa'daki kol, mîrî arazi karşılığında orduya asker vermekle yükümlü topluluklar gibi, Yavuz Sultan Selim'in Mercidâbık seferine (1516) sipahileriyle katılmıştır. Savaştan sonra gösterdikleri sadakat ve yararlık üzerine padişah emriyle reislerine Urfa yöresinde, Fırat yakınlarında tımar verilmiştir. Aynı zamanda aşiretin adıyla anılan "hartâvî" başlığı giydirilerek ödüllendirilmişler; bu başlık bundan sonra sipahi başlığı olarak tanınmıştır. Urfa'da kalanlar yöredeki aşiretlerle kız alıp vererek çoğalmış, bir kısmı şehre yerleşip ileri gelen ailelerle akrabalık kurmuştur.
Akalın, adın başka bölgelerde de izine rastlandığını not eder: İbrahim Bozkurt'un aktardığına göre Musul civarında "Khartavi/Kartavi" adıyla yaşayanlar vardır ve Şehâbeddin el-Ömerî'nin Mesâlikü'l-ebsâr'ında Hartavîler Kevar civarında gösterilir.
Her iki anlatı da belgeyle doğrulanmayı bekleyen rivayetlerdir. Konya'dan gelindiğine dair aile hafızasındaki bağ için de bugüne kadar bir arşiv kaydı bulunamamıştır.
Osmanlı kayıtlarında Fırat boyu
Belgelerle sabit olan, aşiretin Birecik yöresinde, Fırat'ın batı yakasındaki köylerde yaşadığıdır. Hartavîler Osmanlı kayıtlarında bölgenin çatı aşireti olan Bazıkî aşireti içinde bir oymak olarak yer alır.
Tahrir defterlerinde Acarlu cemaati Birecik sancağının köylerine yerleşmiş olarak görülür. Yusuf Halaçoğlu'nun aşiret iskânı üzerine çalışmasındaki verilere göre:
- 1570–71 tarihli tahrirde (BOA, Tapu Tahrir Defteri 496) ve 1584 tarihli tahrirde (Tapu ve Kadastro Arşivi, Tapu Defteri 173) Acarlu cemaati Birecik sancağının Ank nahiyesinde Alahacılu, Küçük Kolbaş, Mir Veli ve Merubi köylerinde kayıtlıdır.
- Asmân köyünde Acarlu cemaatine dair ilk kayıt 1584 tahririnde görülür; Cibinviran'da 1572 ve 1584 kayıtları vardır.
Bu köylerin önemli bir kısmı bugün de Hartavî ailelerinin yaşadığı yerlerdir.
- ve 19. yüzyıl kayıtlarında da aşiretin izi sürülebilir: Tahir Öğüt'ün Birecik sancağı üzerine çalışmasında, Bazıkî oymakları kethüdaları arasında "Hartavîoğlu Mehmed"in Rakka valisine verilen bir dilekçede adı geçer.
Şecere ve dört kol
Ailede korunan şecere, Konya'da metfun Şeyh Selahaddin Efendi Konyevi'den başlayarak nesilleri sayar. 21. nesilde Muhammed Selim Ağa (Hartavi), 22. nesilde İbrahim Ağa yer alır; İbrahim Ağa'dan sonra şecere dört kola ayrılır:
- Hacı Hüseyin Efendi kolu — Urfa'da "Şıhzâdeler" diye bilinen kol
- Kör Yusuf kolu — Açar, Sürücü, Durap gibi soyadlarını alan aileler
- Hacı Kenan Ağa kolu
- Hacı Mustafa Efendi kolu
Akalın'ın Urfa şer'iyye sicilleri, Halep salnameleri, mezar taşları ve nüfus kayıtları üzerinde yaptığı taramaya göre 21. nesilden sonraki silsile belgelerle desteklenmektedir. Buna karşılık 1.–20. nesilleri ve bu nesillerdeki seyyid nitelendirmelerini teyit eden bir arşiv kaydına rastlanmamıştır; şecerenin bu bölümü ihtiyatla değerlendirilmelidir.
Urfa'daki Şıhzâdeler
Hacı Hüseyin Efendi kolu, 19. yüzyılda Urfa'nın ilim, tasavvuf ve idare hayatında öne çıkmıştır.
Şeyh Hafız Muhammed Selim Efendi (1785–1860), Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî'nin Urfa'daki halifesidir. 1811'de Süleymaniye'de Hâlid-i Bağdâdî'ye intisap etmiş, 1812'de halifelik almıştır. Kabri bugün Urfa Dabakhane Camii yanındaki türbededir; türbeyi 1880'de oğlu Hüseyin Ferideddin yaptırmıştır.
Hüseyin Ferideddin Paşa (1834–1903), Urfa'da mal ve tapu memurlukları ile İdare Meclisi üyeliği yapmış, 1890'da mirmiranlık rütbesiyle "Paşa" unvanını almıştır. Urfa'da Kazancı Pazarı'ndaki Hüseyniye Çarşısı'nı (1887/88) ve Bozova'ya bağlı Ağviran köyündeki (bugünkü Arıpınar) Hüseyin Paşa Camii'ni (1901) yaptırıp vakfetmiştir.
Muhammed Mazhar Efendi (1841–1908), Zeytun, Bağdat ve Basra nâibliklerinden İstanbul mahkemelerine, oradan Mahkeme-i Temyiz üyeliğine yükselmiş ve Anadolu kazaskerliği pâyesine ulaşmıştır. Osmanlı Arşivi'ndeki belgeler, Lazkiye'deki adliye teftişini (1890) ve 1895'te kurulan Islâhât-ı Adliye Komisyonu'na üyeliğini kaydeder. 9 Nisan 1908'de İstanbul'da vefat etmiş, Üsküdar Selimiye Camii haziresine defnedilmiştir.
Millî Mücadele yılları
Urfa ve Birecik, 1919–1920'de Fransız işgaline uğradı. Birecik'te yerel Kuva-yı Milliye kuvvetleri kurularak işgalcilere karşı mücadele başlatıldı; Fransız kuvvetleri 11 Temmuz 1920'de Birecik'ten çekildi. Urfa ise 11 Nisan 1920'de kurtarıldı.
Urfa'da Mutasarrıf Nusret Bey başkanlığında kurulan Merkez Heyeti'nde Şıhzâde Hacı Muhammed Bedî Efendi yer almış, para ve silahlı adam temininde bulunmuştur. Oğlu Ahmet Şemsettin Vural, babasının maiyetinde Kuva-yı Milliye ile birlikte hareket etmiş ve İstiklal Madalyası almıştır.
Aşiretin diğer kollarından Millî Mücadele'ye katılanlar, ayrıca hazırlanacak "Millî Mücadele'de Hartavi Aşireti" yazısında ele alınacaktır.
Katkılarınızı bekliyoruz
Bu yazı, bugüne kadar ulaşabildiğimiz kaynaklara dayanıyor ve eksiktir. Aşiretimizin geçmişini birlikte tamamlamak için akrabalarımızın katkısını bekliyoruz. Elinizde eski belge, tapu, nüfus kaydı, mektup, fotoğraf, mezar taşı kaydı ya da büyüklerinizden dinlediğiniz hatıralar varsa üye olarak Arşiv sayfasına ekleyebilir, bu yazının altındaki düğmelerle yorum yazabilir ya da düzeltme önerebilir; İletişim sayfasından veya şecere sayfasındaki öneri formundan da bize iletebilirsiniz. Gönderilen bilgiler kaynağıyla birlikte değerlendirilip yazıya ve şecereye eklenecektir.
Kaynaklar
- Müslüm C. Akalın, "Urfa'da Şıhzâdeler Ailesi", Şanlıurfa Kültür Sanat Tarih ve Turizm Dergisi (ŞURKAV), sayı 38, Eylül 2020, s. 35–44.
- Urfa Hakkında Salname, İstanbul 1927 (yeni baskı: Kemal Kapaklı, ŞURKAV Yayınları, 1998).
- Naîmâ Mustafa Efendi, Naîmâ Tarihi, çev. Zuhuri Danışman, c. 2, İstanbul 1968, s. 539, 548 (Canbolatoğlu'nun bölükbaşısı Hartâvî).
- İbrahim Bozkurt, Tarih Boyunca Aşiretçilik ve Şanlıurfa Aşiretleri, Birecik 2003, s. 200 (Akalın'dan naklen).
- Yusuf Halaçoğlu, Anadolu'da Aşiretler, Cemaatler ve Oymaklar (1453–1650), TTK, Ankara 2009.
- Tahir Öğüt, 18–19. Yüzyıllarda Birecik Sancağında İktisadî ve Sosyal Yapı, TTK, Ankara 2013.
- Abdülvahap Sağır, Osmanlı Bürokrasisinde Urfalı Memurlar (1848–1912), Ankara 2018.
- Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi: DH.SAİDd. 2/268 ve 4/856; İ.DH. 786/63884; İ.AZN. 17/16; DH.MKT. 1730/85; ŞD. 1078/38.
- "Milli Mücadele'de Şehirlerimiz: Birecik", Emeğin Serüveni (çevrimiçi).
Görüşünüz ve katkınız
Bu yazı hakkındaki yorum ve sorular Topluluk sayfasında, yazıya ait konu altında konuşulur. Yazıda bir yanlış ya da eksik görürseniz düzeltme önerebilirsiniz.